Đo xong mốc ranh, ô tiêu chuẩn, điểm cháy ngoài thực địa, bạn về với một bảng Excel toàn số tọa độ. Chấm tay từng điểm lên bản đồ thì vừa lâu vừa dễ sai. QGIS biến cả bảng thành lớp điểm trong một lần — miễn là bạn gán đúng cột X, cột Y và đúng hệ tọa độ của bảng. Bài này hướng dẫn cả hai loại bảng hay gặp: tọa độ mét VN-2000, và tọa độ kinh độ – vĩ độ (thập phân hoặc độ-phút-giây).
Đây là bài 2 trong series Số hoá và tạo dữ liệu bản đồ lâm nghiệp trong QGIS.
Chuẩn bị bảng Excel
Bảng cần tối thiểu hai cột tọa độ, mỗi điểm một dòng, dòng đầu là tên cột. Nên thêm cột tên điểm và ghi chú:
STT | Ten_moc | X | Y | Ghi_chu |
1 | M01 | 455044 | 1398630 | Mốc góc lô |
2 | M02 | 455170 | 1398715 | Mốc góc lô |
Vài quy tắc tránh lỗi:
- Ô tọa độ chỉ chứa số. Không để chữ, khoảng trắng, đơn vị "m" lẫn vào.
- Dấu thập phân thống nhất một kiểu trong cả bảng.
- Tên cột không dấu, không khoảng trắng.
X là Đông, Y là Bắc — chỗ nhầm kinh điển
Trong QGIS, ô X là tọa độ Đông (với VN-2000 cỡ vài trăm nghìn, ví dụ 455044), ô Y là tọa độ Bắc (cỡ một đến hai triệu rưỡi, ví dụ 1398630). Nhưng nhiều bảng tọa độ trắc địa ở Việt Nam lại ghi ngược: cột "X" là Bắc, cột "Y" là Đông.
Vì vậy đừng gán theo tên cột, hãy nhìn độ lớn của số: cột có giá trị hàng trăm nghìn đưa vào ô X, cột hàng triệu đưa vào ô Y. Đảo nhầm thì điểm văng đi hàng trăm ki-lô-mét.
Cách 1: plugin Spreadsheet Layers (đọc thẳng file Excel)
- Cài plugin: Plugins ▸ Manage and Install Plugins…, gõ Spreadsheet vào ô tìm kiếm, chọn Spreadsheet Layers, bấm Install Plugin.
- Vào Layer ▸ Add Layer ▸ Add Spreadsheet Layer…
Menu Layer, mục Add Layer, chọn Add Spreadsheet Layer
- File Name: bấm Browse…, chọn file Excel. Chọn đúng Sheet chứa bảng tọa độ.
- Layer name: đặt tên lớp không dấu, viết liền.
- Tích Header at first line nếu dòng đầu là tên cột.
- Tích Geometry. Chọn X field và Y field theo quy tắc độ lớn ở trên.
- Reference system: bấm biểu tượng quả địa cầu, chọn hệ VN-2000 đúng kinh tuyến trục mà bảng tọa độ được đo — tra trong bài Hệ tọa độ VN-2000 trong QGIS.
- Bấm OK.
Cửa sổ Create a Layer from a Spreadsheet File: file ToaDo.xlsx, sheet ToaDo, tích Geometry, ô X field là cột X, ô Y field là cột Y, hệ tọa độ EPSG:9218 VN-2000 TM-3 108-30, bảng xem trước với X khoảng 455 nghìn và Y khoảng 1,39 triệu
Cách 2: công cụ Thêm lớp từ bảng tính (vẽ luôn đường và vùng)
Công cụ Thêm lớp từ bảng tính trong bộ plugin lâm nghiệp dùng ở khoá tập huấn làm được nhiều hơn: ngoài lớp điểm, nó nối các điểm theo thứ tự thành đường (tuyến điều tra) hoặc khép kín thành vùng (lô rừng từ các mốc góc), tự tính chiều dài và diện tích.
Cửa sổ Thêm lớp từ bảng tính: chọn file và sheet, chọn trường X, Y, hệ tọa độ VN-2000 bộ 63 tỉnh hoặc 34 tỉnh hoặc HN-72, chọn lớp kết quả là điểm, đường hoặc vùng, tự tính chiều dài và diện tích, lưu thành lớp tạm hoặc Shapefile
- Chọn file và sheet, tích Dòng đầu là tiêu đề nếu có.
- Tích Hình học, chọn Trường X, Trường Y.
- Hệ tọa độ: chọn VN-2000 theo bộ 63 tỉnh (dữ liệu trước sáp nhập) hoặc 34 tỉnh, hoặc HN-72 với dữ liệu rất cũ.
- Lớp kết quả: tích Lớp điểm, và nếu cần thì Lớp đường hoặc Lớp vùng. Với đường và vùng, chọn Trường thứ tự nối điểm (cột STT) và tuỳ chọn Trường nhóm — mỗi giá trị nhóm (tên tuyến, tên lô) thành một đường hoặc một vùng riêng.
- Lưu kết quả: lớp tạm để xem thử, hoặc lưu thẳng thành Shapefile. Bấm OK.
Cách 3: file CSV bằng công cụ sẵn có của QGIS
Không cài plugin được thì lưu bảng Excel thành .csv (File ▸ Save As ▸ CSV UTF-8), rồi vào Layer ▸ Add Layer ▸ Add Delimited Text Layer…: chọn file, phần Geometry Definition chọn Point coordinates, gán X field và Y field, chọn Geometry CRS là hệ VN-2000 của bảng, bấm Add.
Bảng tọa độ kinh độ – vĩ độ (GPS, Google Earth)
Tọa độ đọc từ máy GPS, điện thoại hay Google Earth thường là kinh độ – vĩ độ, hệ WGS 84 (EPSG:4326):
- Dạng thập phân (16.7523, 107.1846): dùng các cách trên, ô X là kinh độ (cỡ 102–110 ở Việt Nam), ô Y là vĩ độ (cỡ 8–23), hệ tọa độ chọn EPSG:4326.
- Dạng độ-phút-giây (16°45'08.3"N): các cách trên không đọc được. Dùng plugin Lat Lon Tools, chức năng Fields to Point Layer: chọn bảng, chọn định dạng (vĩ độ trước hay kinh độ trước), chọn cột vĩ độ và cột kinh độ, hệ nhập là EPSG:4326, bấm Run.
Cửa sổ Fields to Point Layer của Lat Lon Tools: bảng đầu vào DanhSachDiem, định dạng Latitude (Y), cột lat và cột long, hệ nhập EPSG:4326 WGS 84
Lat Lon Tools còn dùng để nhảy nhanh tới một tọa độ và chép tọa độ một điểm — xem bài Zoom nhanh đến tọa độ và copy tọa độ 1 điểm trong QGIS.
Kiểm tra và lưu lại
Nhấp phải lớp vừa tạo, chọn Zoom to Layer, bật nền ảnh vệ tinh: các điểm phải nằm đúng khu vực đo. Lớp tạo từ bảng tính chỉ là lớp đọc từ file Excel — muốn sửa, vẽ thêm, gửi cho người khác thì lưu thành file thật: nhấp phải lớp, Export ▸ Save Features As…, chọn GeoPackage hoặc Shapefile.
Lỗi thường gặp
- Điểm văng ra biển hoặc sang nước khác: đảo nhầm X và Y. Gán lại theo độ lớn của số.
- Điểm nằm đúng hình dạng nhưng lệch cả cụm vài chục ki-lô-mét: chọn sai kinh tuyến trục. Tra lại hệ tọa độ mà bảng được đo.
- Không chọn được cột tọa độ, cột hiện kiểu chữ: ô tọa độ lẫn chữ hoặc khoảng trắng, hoặc dấu thập phân không thống nhất. Sửa trong Excel rồi nạp lại.
- Lớp tạo ra rỗng hoặc thiếu điểm: dòng tiêu đề bị tính là dữ liệu, hoặc có dòng trống giữa bảng. Tích ô dòng đầu là tiêu đề, xoá dòng trống.
Câu hỏi thường gặp
Sửa file Excel thì lớp điểm có cập nhật theo không? Lớp đọc từ bảng tính sẽ đọc lại khi mở lại dự án. Nhưng đã lưu thành GeoPackage hay Shapefile thì không — lớp đó độc lập với file Excel.
Tọa độ trong bảng là HN-72 thì làm sao? Chọn đúng hệ HN-72 khi tạo lớp (công cụ Thêm lớp từ bảng tính có sẵn lựa chọn này), rồi đổi sang VN-2000 nếu cần.
Có đổi được tọa độ VN-2000 sang kinh độ – vĩ độ cho cả bảng không? Được: tạo lớp điểm đúng hệ VN-2000 như trên, rồi lưu ra file mới với hệ WGS 84.
Bài tiếp theo
Bài 3: Đưa dữ liệu GPS Garmin (GPX) vào QGIS và chuyển thành lô rừng — khi số liệu thực địa nằm trong máy GPS chứ không phải bảng Excel.
―――
Bài viết biên soạn lại từ tài liệu tập huấn "Ứng dụng QGIS trong quản lý tài nguyên rừng" – Dự án Quản lý rừng bền vững và Bảo tồn đa dạng sinh học (VFBC/USAID), Quảng Trị 2024. Tác giả: Vũ Văn Thái.
