Hệ tọa độ VN-2000 trong QGIS: kinh tuyến trục, múi 3° và mã EPSG theo tỉnh

Mở lớp lô rừng của xã mình lên QGIS, bật nền ảnh vệ tinh, và thấy các lô nằm lệch vài trăm mét — có khi trôi hẳn sang huyện khác hoặc ra giữa biển. Tọa độ trong file không sai, cái sai là QGIS đang hiểu file đó theo một hệ tọa độ khác. Bài này giải thích hệ tọa độ VN-2000, vì sao mỗi tỉnh lại có một kinh tuyến trục riêng, tra mã EPSG cho tỉnh của bạn, và cách xem — gán hệ tọa độ cho lớp dữ liệu trong QGIS.

Cần số ngay: kéo xuống mục Bảng tra kinh tuyến trục theo tỉnh — tìm tên tỉnh, lấy mã EPSG ở cột cuối, gõ mã đó vào ô tìm kiếm hệ tọa độ trong QGIS.

Đây là bài 1 trong series Chuyển MapInfo sang QGIS và hệ tọa độ VN-2000, nối tiếp series Lộ trình tự học QGIS cho cán bộ lâm nghiệp.

Hệ tọa độ (CRS) là gì?

CRS (Coordinate Reference System — hệ quy chiếu tọa độ) là quy ước để gán cho mỗi vị trí trên mặt đất một cặp số (X, Y). Không có CRS, một cặp số như 565000, 2354000 không có nghĩa gì cả — không ai biết nó nằm ở đâu trên Trái Đất.

Có hai kiểu hệ tọa độ bạn sẽ gặp hằng ngày:

Trái Đất cong, muốn tính diện tích lô rừng ra héc-ta hay chiều dài tuyến ra mét cho chính xác thì phải "trải phẳng" khu vực đó ra mặt phẳng. Việc trải phẳng đó gọi là phép chiếu, và Việt Nam dùng hệ chiếu quốc gia VN-2000.

VN-2000 là hệ gì?

VN-2000 là hệ quy chiếu và hệ tọa độ quốc gia của Việt Nam, quy định tại Quyết định 83/2000/QĐ-TTg ngày 12/7/2000, hướng dẫn tại Thông tư 973/2001/TT-TCĐC. Vài tham số chính đáng nhớ:

• Ê-líp-xô-ít quy chiếu: WGS-84 toàn cầu, bán trục lớn a = 6.378.137 m, độ dẹt f = 1/298,257223563.
• Điểm gốc tọa độ quốc gia: điểm N00 đặt tại Viện Nghiên cứu Địa chính, đường Hoàng Quốc Việt, Hà Nội.
• Lưới chiếu: hình trụ ngang đồng góc (Transverse Mercator), theo hệ thống UTM quốc tế.

Điều khiến người mới nhầm nhiều nhất: VN-2000 không phải một hệ duy nhất. Cùng mang tên VN-2000 nhưng mỗi tỉnh dùng một kinh tuyến trục riêng, và mỗi kinh tuyến trục là một mã EPSG khác nhau.

Kinh tuyến trục: vì sao mỗi tỉnh một số?

Khi trải mặt cầu ra mặt phẳng, càng xa trục chiếu thì càng méo. Để bản đồ tỉnh nào cũng ít méo, người ta chọn cho mỗi tỉnh một đường kinh tuyến chạy gần giữa tỉnh làm kinh tuyến trục (viết tắt KTT), rồi trải phẳng quanh trục đó.

Bản đồ lâm nghiệp và địa chính ở Việt Nam dùng múi 3° (ký hiệu TM-3), hệ số tỷ lệ k = 0,9999. Đừng nhầm với múi 6° của lưới UTM quốc tế, dùng k = 0,9996 — hai thứ này khác nhau, gán nhầm là lệch.

Ngoài TM-3 theo tỉnh, bạn còn có thể gặp ba mã dùng cho cả nước:

Bảng tra: kinh tuyến trục sang mã EPSG

Đây là bảng tra dùng khi chọn hệ tọa độ trong QGIS. Gõ thẳng con số EPSG vào ô tìm kiếm là nhanh nhất.

Bảng tra: kinh tuyến trục theo tỉnh (34 tỉnh sau sáp nhập 2025)

Sau sáp nhập 2025, một số tỉnh đổi kinh tuyến trục so với bộ 63 tỉnh cũ: Quảng Trị từ 106°15' sang 106°00', Gia Lai từ 108°30' sang 108°15', Tây Ninh từ 105°30' sang 105°45'. Dữ liệu lập trước 2025 vẫn theo kinh tuyến trục cũ — đây là lý do bạn sẽ gặp cả hai loại trong cùng một thư mục, và tên tỉnh trên tệp dữ liệu cũ cũng là tên trước sáp nhập.

Riêng Lai Châu, tài liệu tập huấn ghi hai số khác nhau ở hai chỗ (103°00' trong phần bài giảng, 104°45' trong phụ lục tra cứu). Với tỉnh này phải thử cả hai rồi kiểm chứng trên nền ảnh vệ tinh mới chắc.

Xem lớp dữ liệu đang ở hệ tọa độ nào

Nhấp phải vào lớp trong Layers Panel, chọn Properties…, mở tab Information (hoặc Source) rồi tìm dòng CRS.

Layer Properties tab Information hiển thị hệ tọa độ của lớp là EPSG:5897

Nếu dòng này ghi Unknown CRS, unnamed, hoặc cạnh tên lớp có dấu chấm than vàng, nghĩa là lớp chưa được khai báo hệ tọa độ. Phải xử lý trước khi làm bất cứ việc gì khác với lớp đó.

Đặt hệ tọa độ cho dự án

Khung bản đồ của QGIS cũng có hệ tọa độ riêng, gọi là CRS của dự án. QGIS tự "bay" các lớp về hệ này để chồng lên nhau cho đúng. Nút hiển thị hệ tọa độ dự án nằm ở góc phải dưới thanh trạng thái, dạng EPSG:xxxx — nhấp vào đó để mở Project Properties ▸ CRS, gõ VN-2000 hoặc mã EPSG vào ô tìm kiếm rồi chọn.

Hộp thoại Project Properties tab CRS với danh sách hệ tọa độ vừa dùng, bảng thông tin VN-2000 TM-3 zone 482 và bản đồ vùng phủ

Nên đặt CRS dự án đúng bằng kinh tuyến trục của tỉnh bạn đang làm. Khi đó cặp tọa độ hiện ở thanh trạng thái đọc thẳng ra mét VN-2000 của tỉnh mình, tiện khi dò vị trí và đo đạc.

Gán hệ tọa độ cho lớp bị thiếu khai báo

Dữ liệu MapInfo (.tab) chuyển sang thường bị mất khai báo hệ tọa độ, QGIS hiện là unnamed. Cách gán lại:

1. Nhấp phải lớp cần sửa trong Layers Panel.
2. Chọn Layer CRS ▸ Set Layer CRS…
3. Trong hộp thoại hiện ra, bật Predefined CRS và gõ VN-2000 vào ô lọc.
4. Chọn đúng múi chiếu của tỉnh trong danh sách Predefined Coordinate Reference Systems, rồi bấm OK. Ví dụ dữ liệu Quảng Trị lập trước 2025 thì chọn VN-2000 / TM-3 106-15 (EPSG:9212).

Menu chuột phải trên lớp dữ liệu, chọn Layer CRS rồi Set Layer CRS

Hộp thoại chọn hệ tọa độ: bật Predefined CRS, gõ VN-2000 vào ô lọc, chọn dòng VN-2000 TM-3 106-15 mã EPSG 9212

Phóng to ô thông tin hệ chiếu: phần mô tả ghi rõ hệ chiếu này phục vụ Bình Phước và Quảng Trị, bản đồ bên cạnh tô vùng phủ

Kéo thanh trượt trong ô thông tin hệ chiếu xuống dưới sẽ thấy tên địa phương mà hệ chiếu đó phục vụ, còn bản đồ nhỏ bên cạnh tô vùng phủ của hệ chiếu — hai dấu hiệu này giúp bạn xác nhận đã chọn đúng trước khi bấm OK.

Lưu ý quan trọng: Việc vừa làm là gán nhãn — dán đúng nhãn lên hộp, tọa độ số trong file giữ nguyên. Đừng dùng Export ▸ Save Features As… rồi chọn hệ khác để "sửa" lớp bị lệch: đó là reproject, nó tính lại toàn bộ tọa độ. Lớp đang thiếu nhãn mà đem reproject là hỏng dữ liệu thật, không quay lại được.

Bước 5 — ghi hẳn hệ tọa độ vào dữ liệu. Bốn bước trên chỉ gán cho phiên làm việc hiện tại, không ghi vào file. Tắt QGIS là mất; nén dữ liệu gửi cho người khác thì bên kia mở ra vẫn lệch như cũ. Muốn ghi hẳn: mở Processing Toolbox, tìm thuật toán Assign Projection, chọn Input là lớp cần sửa, CRS là mã EPSG vừa xác định, bấm Run. Thuật toán này cũng chỉ gán nhãn chứ không đổi tọa độ, nhưng kết quả là một lớp đã mang sẵn hệ tọa độ đúng, gửi đi đâu cũng giữ.

Bật ảnh vệ tinh để kiểm chứng

Bảng tra chỉ là điểm khởi đầu. Trọng tài cuối cùng là nền ảnh vệ tinh: gán xong hệ tọa độ, bật nền vệ tinh lên, các lô rừng phải nằm đúng chỗ — đúng con suối, đúng đường mòn, đúng ranh khoảnh.

Lớp lô rừng chồng khớp trên nền ảnh vệ tinh sau khi gán đúng hệ tọa độ VN-2000

Dữ liệu MapInfo cũ của ngành lâm nghiệp phần lớn ở thứ quen gọi là "VN-2000 nội bộ": file định nghĩa hệ tọa độ trong MapInfo chỉ khai 3 tham số thay vì 7, nên lệch khoảng 220 mét so với thực địa. Tin tốt là bạn không phải làm gì thêm — định nghĩa VN-2000 sẵn trong QGIS là bản đủ tham số, nên chỉ cần gán đúng mã EPSG của múi chiếu như trên là lớp khớp lại với ảnh vệ tinh, và từ đó xuất ra hệ nào cũng chồng khớp.

Nếu gán đúng rồi mà lô rừng vẫn lệch, đó là dấu hiệu chọn sai múi chứ không phải chuyện 220 mét: thử múi liền kề rồi nhìn lại nền vệ tinh.

Lỗi thường gặp

• Lớp hiện "Unknown CRS" / "unnamed" hoặc có dấu chấm than vàng: lớp chưa được khai báo hệ tọa độ — đây là trạng thái mặc định của dữ liệu MapInfo chuyển sang. Gán CRS theo các bước ở trên trước khi làm bất cứ việc gì khác.
• Gán đúng mã EPSG rồi mà lô rừng vẫn lệch: gần như chắc chắn là chọn sai múi chiếu, không phải chuyện "VN-2000 nội bộ". Sai một múi 3° làm dữ liệu lệch cỡ vài chục tới hàng trăm ki-lô-mét — nhìn là thấy ngay, khác hẳn kiểu lệch vài trăm mét.
• Lô rừng nằm đúng hình dạng nhưng trôi hẳn ra biển hoặc sang tỉnh khác: cũng là sai múi chiếu. Tra lại bảng tỉnh ở trên, nhớ rằng dữ liệu cũ theo kinh tuyến trục cũ.
• Chọn nhầm múi 6° thay vì múi 3°: trong danh sách có cả VN-2000 / UTM zone 48N. Bản đồ lâm nghiệp cấp tỉnh gần như luôn là TM-3 (múi 3°, k = 0,9999), không phải UTM.
• Lấy kinh tuyến trục theo tỉnh mới nhưng dữ liệu lập từ trước 2025: dữ liệu cũ giữ kinh tuyến trục cũ. Luôn gán theo cách dữ liệu được tạo ra, không phải theo quy định hiện hành của tỉnh.
• Gán CRS rồi mà tọa độ vẫn "nhảy": kiểm tra xem bạn có lỡ dùng chức năng đổi hệ tọa độ (reproject) thay vì gán khai báo hay không — hai việc này khác hẳn nhau.

Câu hỏi thường gặp

Không biết dữ liệu của mình thuộc kinh tuyến trục nào thì làm sao? Tra bảng tỉnh ở trên để có ứng viên đầu tiên, gán thử rồi bật nền vệ tinh xem có khớp không. Không khớp thì thử múi liền kề. Nếu có file gốc MapInfo, mở phần mềm đó xem trong Map ▸ Options cũng biết được hệ chiếu đang dùng.

Đặt CRS dự án khác CRS của lớp có sao không? Không sao, QGIS tự chuyển các lớp về CRS dự án để hiển thị chồng khớp. Nhưng số đo diện tích, chiều dài sẽ tính theo CRS dự án, nên với dữ liệu lâm nghiệp hãy đặt dự án đúng kinh tuyến trục của tỉnh.

Gán CRS xong, tắt QGIS mở lại thì lớp lại báo "unnamed"? Vì thao tác Set Layer CRS chỉ có tác dụng trong phiên làm việc. Muốn giữ luôn, chạy thêm Assign Projection trong Processing Toolbox như bước 5 ở trên.

Dữ liệu của tôi đang ở WGS 84 / UTM zone 48N (EPSG:32648) thì sao? Nếu lớp đó đã chồng khớp Google thì chuyển thẳng sang múi VN-2000 của tỉnh được. Nếu chưa khớp, lưu qua EPSG:3405 (VN-2000 / UTM zone 48N) trước rồi mới chuyển tiếp.

Bài tiếp theo

Bài 2: Vì sao dữ liệu bị lệch trong QGIS? 5 nguyên nhân và cách khắc phục — đi vào từng nguyên nhân khiến lô rừng nằm sai chỗ, trong đó có chuyện VN-2000 nội bộ lệch 220 mét nói ở trên. Bài đang soạn, sẽ đăng trong loạt này.

Nếu bạn còn đang làm quen với việc nạp dữ liệu vào QGIS, xem lại bài Mở dữ liệu vector (SHP, TAB, KML, GPKG) trong QGIS.

―――

Bài viết biên soạn lại từ tài liệu tập huấn "Ứng dụng QGIS trong quản lý tài nguyên rừng" – Dự án Quản lý rừng bền vững và Bảo tồn đa dạng sinh học (VFBC/USAID), Quảng Trị 2024. Tác giả: Vũ Văn Thái.